Yapay zekanın yakın gelecekte ele geçiremeyeceğine inanılan alanlardan çeviri konulu bir oyun. Üç kelimeden oluşan bir cümle ve iki adet dil seçip oyuna başlıyoruz. Bu cümleyi ait olduğu dilde sisteme giriyoruz ve diğer seçtiğimiz dile tercüme ettiriyoruz. Sonra her adımda tercümeyi ve dili yeni girdi olarak kullanıp diğer dile geri tercüme ettiriyoruz. Şansımız yaver giderse bir süre sonra tercümeler kararlı bir duruma ulaşıyor, bunu da en son elde ettiğimiz tercüme adımının daha önce de elde edildiğinden anlayabiliriz, yani kısaca bir döngü elde ettiğimizde duracağız. Oyunun amacı bir döngü için en yüksek adım sayısını bulmak.
BK: Ne oldu? Ha, güvercin mi? Sessiz ol da uyusun, bir mesaj getirdi, onunla uğraşıyordum.
MK: Ne mesajı?
Bilge Karga mesajı Meraklı Karga’ya uzatır. Meraklı Karga okuduktan sonra sesli düşünmeye başlar.
MK: Hepsi aynı anda cevap vereceğine göre kendi şapkalarıyla ilgili hiçbir bilgi elde edemeyecekler. Bu durumda her birinin kurtulma şansı yüzde elli olacak.
BK: Evet ama herkes birbirlerinden bağımsız bir şekilde tahminde bulunursa hepsi ölebilir. Bir kişinin yanlış tahmin şansı yüzde elli. Hepsinin birden yanlış tahminde bulunma ihtimali de yüzde elli üzeri yüz olacak. Sıfıra çok yakın ama yine de mümkün. Ayrıca hepsinin doğru tahmin yapma şansı da aynı. Ortak bir stratejiyle bir kısmını kesin kurtarabiliriz ama.
MK: Doğru tahmin şansı yüzde elli olduğundan yüz kişide elli kişiden fazlayı kurtaramayız heralde.
BK: Bence de.
MK: O zaman elli kişilik iki grup kuralım. Bu grupların biri kurtulacak şekilde bir strateji bulalım. Mesela toplam siyah şapka sayısını ele alalım. Bunu kesin bilme şansları olmayacak ama bu sayı ya tek olacak ya da çift. Başka bir imkan yok. O zaman birinci grup tek sayıda siyah şapka olduğunu, ikinci grup da çift sayıda siyah şapka olduğunu varsaysın. Hemen kendileri haricindeki bütün siyah şapkaları saysınlar ve kendi varsayımlarına göre de kendi şapkalarını tahmin etsinler. Bu yöntemle elli kişi kesin kurtulacak ama diğer elli kişi de kesin ölecek.
Örneğin 50 beyaz 50 siyah şapka koyulsun. Birinci gruptakiler tek sayıda siyah şapka olduğunu varsaydığından şu şekilde oynayacak: Birinci gruptan başında beyaz şapka olan biri çift sayıda (50) siyah şapka gördüğünden ve toplam siyah şapka sayısının tek olduğunu varsaydığından kendisinin siyah şapka taktığını söyleyecektir. Yanlış cevap ve ölecek. Yine birinci gruptan başında siyah şapka olan biri de tek sayıda (49) siyah şapka gördüğünden ve toplamda tek sayıda siyah şapka olduğunu varsaydığından kendi başındaki şapkanın beyaz olduğunu söyleyecek. Bu şekilde birinci gruptaki herkes yanlış cevap verecek.
Buna karşın ikinci grup ise daha şanslı. İkinci gruptan başında beyaz şapka olan biri çift sayıda (50) siyah şapka görecek ve toplamda çift sayıda siyah şapka olduğunu varsaydığı için kafasındaki şapkanın beyaz olduğunu söyleyecek. Yine aynı gruptan başında siyah şapka olan biri de tek sayıda (49) siyah şapka görecek. Çift sayıda siyah şapka olduğunu varsaydığı için de kendi kafasında siyah bir şapka olduğunu tahmin edecek. Böylece ikinci gruptakilerin hepsi doğru cevap vereceğinden kurtulacak.
BK: Oldukça güzel bir yöntem. Peki ya herkesi kurtarmaya kalksak?
MK: Herkesi yüzde elliden daha iyi bir ihtimalle kurtaramayacağız.
BK: Olsun. Yine de bu stratejiyi de bilsinler, gerisine kendileri karar verirler nasıl olsa.
MK: Bu durumda iki grup yerine tek grup kurarlar ve bütün grup mesela toplam tek sayıda siyah şapka olduğunu varsayar. Avluda birbirlerini şapkalarla gördüklerinde de yukarıdaki gibi hesap yaparlar ve kendi şapkalarını tahmin ederler. Eğer bu varsayım doğruysa hepsi kurtulur, yanlışsa hepsi ölür.
BK: Tamam. Güvercin uyanmadan bu çözümleri yazayım hemen.
MK: Anlaşıldı, ben de çizgi film seyredeyim bari.
Bilge Karga tam cevap mesajını bitirmişti ki güvercin de uyandı. Cevabın hazır olduğunu öğrenince çok sevindi ve mesajı bacağına taktı, Bilke Karga’ya hayranlıkla teşekkür etti ve hemen yol koyuldu. Bilge Kartal koltuğuna oturdu ve cevabı belki de hiçbir zaman öğrenemeyeceğini bilerek “acaba mahkumlar hangi yolu seçecekler?” diye düşünmeye başladı.
David Eagleman’in Incognito adlı kitabından aldığım basit bir mantık problemi:
Yukarıdaki kartların bir yüzünde sayı diğer yüzünde de bir renk yazıyor. Biz sadece gösterilen yüzlerini görüyoruz. Eğer bir kartın bir yüzünde çift sayı varsa, arka yüzünde bir ana renk vardır önermesi veriliyor. Bu önermenin doğruluğunu test etmek için hangi iki kartın arkasına bakmak gerekir?
Bu sefer kartların bir yüzünde bir içecek diğer yüzünde de kişinin yaş bilgisi var. Elimizdeki önerme de “18 yaşından küçükler alkollü içecek içemez” olsun. Bu önermeyi test etmek için hangi iki kartın arkasına bakmak lazım?
Son olarak da basit bir soru: Bu iki sorunun hangisi daha kolaydı?
2017’nın ziyaretçiler için açık son gününde çocuklarla Mannheim’daki teknik müzeye (Technoseum) gittik. Eskiden sadece dört temel sergiden (Dokuma, kağıt üretimi ve trenler ve bilimsel/teknik araç gereçler) oluşan müze yıllardır çocuklar ve çocuk kalanlar için fizik ve matematik bölümleriyle de geliştirilmiş. Fotoğraf makinemin ve telefonumun hafızalarını çabucak tükettiğim için her şeyi çekemedim ama etkileyici bulduğum parçaları bu yazıda toplamak istedim. Tarihi bilimsel araçlar için de ayrı bir yazı hazırlamayı düşünüyorum.
Önerilen plana göre gezimize en üst kattan başladık. Kartondan model inşa eden amcaların sergisine kısaca baktık.
Ardından ilk durağımız olan fizik deneylerine geldik. Girişte makara sistemlerinde hava atmaya kalkarken 20 kg’lık çuvalın çocuk oyuncağı olmadığını fark ettik.
İki adım sonra kesinlikle görmeyi planladığım vakumda serbest düşme deneyi vardı. Aşağıdaki videoda deney düzeneğini görebilirsiniz. Soldaki ölçü aleti tüp içindeki hava basıncını gösteriyor. Sağdaki kırmızı düğmeye basıldığında tüpteki hava yavaş yavaş boşaltılıyor ama tabii ki tam vakum oluşmuyor. Tüpün içinde vakumdan başka bir adet plastik top, bir de tüy var. Videonun ilk kısmında iki cisim de tüpün ortasına kadar aynı hızda düşüyorlar. Sonra tüy kenarlara çarpmaya başlıyor ve zaman kaybediyor. Sonra ben tüpü daha yavaş başlangıç konumuna getirmeye çalışıyorum ki top ilk anda haksız bir avantaj elde etmesin ama bunu da pek başaramıyorum. Belki bu deney düzeneği üzerinde biraz daha çalışılsa çok daha başarılı bir deney olabilir. En azından büyükler için, müzede bu deneye ilgi gösteren hiçbir çocuk görmedim.
Bundan sonra gittiğimiz deney istasyonu oldukça basit ve küçük çocuklar için bir o kadar da şaşırtıcı bir masaydı. Küçük çocuklar için uygun olmayan tek şey çevrilmesi gereken kısmın biraz güç istemesiydi. Bunun dışında bence sıvının rengi de güzel seçilmiş.
Bu masanın arkasındaki duvarda da zekice planlanmış bir dişli deney ortamı vardı. O dişlilerden sadece üç tanesi duvara sabitlenmiş durumdaydı, diğer hepsi mıknatısla tutturulmuştu, yani deneyi yapanlar bu dişlileri istediği yerlere koyabiliyordu. Bu sistemin tek zayıf tarafı, videoda da görüldüğü gibi büyük dişlilerin ağırlığı nedeniyle aşağıya kaymasıydı. Daha küçük ya da daha hafif dişlilerle bu deney istasyonu harika olabilirdi ki bu haliyle bile oldukça başarılıydı.
Daha sonra eylemsizlik momenti ile ilgili çok basit ama güzel bir deney vardı. Burada aynı ağırlıkta ve aynı ağırlık merkezine sahip iki silindir şeklinde cisim yuvarlanıyor ve hızlarının farkı gözlemlenebiliyor. Kütlesinin dağılımı kütle merkezine yakın olan silindir diğerinden daha hızlıydı. Videoda bu deneyi görebilirsiniz.
Ardından birçok doktorun masasını süsleyen bir oyuncağın büyük boyutlusuyla oynadık. Fiziğin simetri anlayışı gerçekten de çok güzel.
Işık ve aynalarla ilgili güzel bir deney istasyonu da vardı. Bir sıra lazer işaretçi ile paralel ışınlar yapılmış ve bu ışınların düz ve içbükey aynalardan yansımaları çok güzel izlenebiliyor. Bu deneyde aynalar cam yerine metal şeritlerden yapılmış ama lazer bu yüzeylerden de oldukça güzel yansıyor. Bir başka ilginç fikir de birbirine iplerle bağlı küçük aynalardan (bunlar gerçekten cam) oluşan bir şeritti. Esnek yapısı sayesinde çok değişik şekillerde aynalar düzenlenebiliyorlar ve çeşitli şekillerdeki aynaların aslında bu şekilde küçük aynaların toplamı şeklinde düşünülebileceği görülebiliyor. Tabii küçük çocukların bu tür yaklaştırmaları anlamaları pek kolay bir şey değil ama oldukça başarılı bulduğum deneylerden biriydi. Biz bu ayna şeridini içbükey ayna gibi dizip benzer bir yansıtma performansı sağlamaya çalıştık.
Döner tabla üzerinde yuvarlanan cisimler ise her yaştan ziyaretçinin ilgi odağıydı. Çocuklar rastgele oynarken büyükler artistik figürler sergilemekle meşguldü.
Daha sonra alt kattaki deney istasyonlarına geçtik. Burada konular daha çok hareket, elektrik ve manyetizmaydı. Ne yazık ki yanımdaki kartlar dolmak üzere olduğundan artık çok daha az çekim yapabildim. Bu katın en merak ettiğim deneyi tabii ki cayroskoplu çantaydı. Bu çantanın özelliği içinde sürekli dönen bir cayroskop olması. Çantayı elinize aldığınızda zaten bu dönme hareketini hissedilir bir titreşim şeklinde fark ediyorsunuz. Asıl sürpriz ise çantayla hareket etmeye, özellikle dönmeye başladığınızda ortaya çıkıyor. Çanta doğru durmuyor ve kafasına (fiziğe) göre hareket ediyor yani saat yönünün tersinde dönerken yukarı doğru kalkmaya çalışıyor. İzleyelim.
Performans olarak çok başarılı bulmasam da fikir olarak çok beğendiğim başka bir istasyon da mıknatıslar kısmıydı. Manyetik alan çizgilerini görmek (yönleriyle beraber) için çok sayıda küçük pusulalar kullanılmış. Bu düzeneği kurmanın ucuz bir yolunu bulursa ben de bir tane yapmak istiyorum. Müzede zayıf bulduğum şey mıknatıslardı ama onların da zayıf olması gerekiyordu aslında. Şöyle açıklayayım. Zayıf mıknatıslar ile oluşan alan küçük ve zayıf olduğundan pusulalarda çok net bir şey görülmüyordu (videoda). Güçlü bir mıknatısta bu alan çizgileri çok net görülebiliyor ama (aşağıdaki resimde olduğu gibi). Peki neden güçlü mıknatıslar alınmamıştı? Tabii ki güvenlik nedeniyle. Eğer videodaki ferrit mıknatıslar neodym gibi güçlü mıknatıslar olsaydı, mıknatıslar birbirlerini çok şiddetli çekeceğinden ziyaretçilerin ellerinin bu çarpmalar sonunda ciddi bir şekilde ezilme riski olacaktı.
Sadece fizik deneyleri yoktu tabii ki. En başta da belirttiğim gibi matematik oyunları da vardı. Bu bölümde iki şeyle ilgileniyordum. Biri toplumumuzun orucu ne bozar sorusundan sonra en çok ilgilendiği şey olan π’yi kaç alalım sorusuydu. Aşağıdaki videoda bunu yapmak için bir dairenin alanı ile bir paralelkenarın alanları yaklaşık olarak eşit alınıyor. Detaylara girmeye gerek yok heralde.
Diğer ilgilendiğim şey de tahtadan yapılmış hesap makineleriydi. Bir tanesinin videosunu çektim ama henüz nasıl işlem yaptığını çözemedim. Sanırım müzeye tekrar gitmem gerekecek.
En alt kattaki sergi salonunda ise daha çok çevreyle ve gelecekle ilgili istasyonlar vardı. Robotlar, doğada matematik, duyu organlarımız gibi konular işlenmişti. Burada ilgimi çeken şey ise bulut odasıydı. Çevremizdeki radyasyonu, evet radyoaktif ışımalar her yerde mevcut, görünür hale getiren bir araç. Parçacıklar bunun içinden geçerken aynı jet uçaklarının havada bıraktığı ize benzer izler bırakıyorlar. Kısa süre de olsa bu izler çıplak gözle görülebiliyor. Hatta ize bakıp parçacığın türü de söylenebiliyor ama ben bu kadarını beceremiyorum.
Son olarak da “The Ultimate Machine” turun bittiğini bildiriyor.
